โดย : จิราภรณ์ สถาปนะวรรธนะ

จำนวน : 245 หน้า 

.

"ประวัติศาสตร์สังคมเมืองพิษณุโลก พ.ศ. 2475-2503" นับเป็นหนังสือประวัติศาสตร์ท้องถิ่นศึกษาพื้นที่จากทั้งเอกสารและบุคคลในพื้นที่ ผ่านการทำความเข้าใจพลวัตของสังคมเมืองในระดับภูมิภาค "ประวัติศาสตร์สังคมเมืองพิษณุโลก พ.ศ. 2475-2503" พาย้อนอดีตไปสำรวจความเปลี่ยนแปลงของเมืองพิษณุโลกในช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนผ่านที่สำคัญของเมืองพิษณุโลกนับตั้งแต่สมัยสุโขทัย อยุธยา ธนบุรี รัตนโกสินทร์ กระทั่งถึงช่วงหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 จนถึงยุคเริ่มต้นของยุคพัฒนาเมืองหลังจากเหตุเพลิงไหม้ใหญ่ในช่วง พ.ศ. 2500 ถือเป็นการเปิดมิติใหม่ที่ทำให้เราเห็นภาพรวมของประวัติศาสตร์สังคมที่ไม่ได้จำกัดอยู่แค่เพียงในเมืองหลวง แต่ยังลงลึกถึงวิถีชีวิตของคนต่างจังหวัดที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว โดยเนื้อหาของหนังสือแบ่งออกเป็น 7 บท ดังนี้

.

บทที่ 1 ปฐมบท

.

บทที่ 2 เมืองในอดีต

.

บทที่ 3 ชุมชนเมืองพิษณุโลก

.

บทที่ 4 เมืองสงคราม

.

บทที่ 5 ไฟไหม้เมือง

.

บทที่ 6 เมืองใหม่

.

บทที่ 7 บทสรุป

.

​ในช่วงแรกของ"ประวัติศาสตร์สังคมเมืองพิษณุโลก พ.ศ. 2475-2503" ปูพื้นฐานให้เห็นถึงความเป็นมาของเมืองในอดีต โดยเชื่อมโยงให้เห็นสภาพดั้งเดิมของชุมชนเมืองพิษณุโลกที่ผูกพันกับสายน้ำและวิถีชีวิตริมแม่น้ำน่าน ก่อนจะค่อย ๆ ขยับเข้าสู่ยุคหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ชุมชนเมืองเริ่มมีการขยายตัว รับเอาวัฒนธรรมและระบบการบริหารราชการแบบใหม่เข้ามา การบรรยายในส่วนนี้ทำให้ผู้อ่านได้เห็นภาพวิถีชีวิต การทำมาหากิน และโครงสร้างทางสังคมของชาวพิษณุโลกที่เริ่มก่อร่างสร้างตัวเป็นศูนย์กลางของภาคเหนือตอนล่างได้อย่างชัดเจนและมีชีวิตชีวา

.

​จุดเปลี่ยนสำคัญของเมือง เกิดขึ้นเมื่อเมืองต้องเผชิญกับวิกฤตการณ์ครั้งใหญ่ เริ่มตั้งแต่การตกอยู่ในสถานะ "เมืองสงคราม" ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 ที่ส่งผลกระทบต่อสภาพความเป็นอยู่ เศรษฐกิจ และจิตใจของผู้คนอย่างหนักหน่วง ตามมาด้วยเหตุการณ์ที่นับเป็นโศกนาฏกรรมครั้งประวัติศาสตร์คือเหตุการณ์ "ไฟไหม้เมือง" ครั้งใหญ่ที่เผาผลาญย่านการค้าและบ้านเรือนเก่าแก่จนราบ

.

​"ประวัติศาสตร์สังคมเมืองพิษณุโลก พ.ศ. 2475-2503" นำเสนอภาพของการฟื้นฟูในบท "เมืองใหม่" ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความมุ่งมั่นและพลังของชาวเมืองรวมถึงภาครัฐในการพลิกฟื้นและวางผังเมืองพิษณุโลกขึ้นมาใหม่ การสร้างเมืองใหม่นี้ไม่ได้เป็นเพียงการก่อสร้างอาคารบ้านเรือนทางกายภาพที่ทันสมัยขึ้นเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการจัดระเบียบสังคม เศรษฐกิจ และวิถีชีวิตแบบใหม่ที่สอดคล้องกับยุคสมัยที่กำลังก้าวเข้าสู่ความทันสมัยของเมืองที่พัฒนาจากเมืองน้ำ มาสู่ความเป็นเมืองรถไฟและถนน ที่หากใครมีโอกาสไปพิษณุโลกจะเห็นพัฒนาการและความเปลี่ยนแปลงของเมืองได้เป็นอย่างดี จากเดิมที่หันหน้าเข้าหาน้ำ ช่วงของการเติบโตของระบบการขนส่งทางรางเมืองก็หันหน้าสู่เส้นทางรถไฟ กระทั่งปัจจุบันที่วัฒนธรรมรถยนต์เป็นใหญ่พิษณุโลกก็สะท้อนการเติบโตของเมืองที่สอดรับกับความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวอย่างชัดเจน